Luisteren naar mensen die je niet vanzelf hoort
Mariëlle Sas, bestuurder van Voedselbank Amsterdam. Vanuit haar overtuiging dat goede hulpverlening niet alleen draait om voedsel verstrekken, maar ook om waardigheid, respect en menselijkheid, wilde zij weten hoe klanten de dienstverlening daadwerkelijk ervaren.
Praat niet alleen óver de mensen voor wie je werkt, maar organiseer structureel dat je mét hen praat. En wees vervolgens bereid om iets te veranderen op basis van wat ze je vertellen.
Hoe weet je of de mensen voor wie je werkt jouw dienstverlening ook daadwerkelijk ervaren zoals jij die bedoeld hebt? Voor veel maatschappelijke en publieke organisaties is dat een lastige vraag. Bestuurders, medewerkers en vrijwilligers zetten zich iedere dag in voor hun doelgroep. Toch ontstaat gemakkelijk een blinde vlek.
Organisaties zien vooral de mensen die hun stem laten horen, terwijl de ervaringen van minder mondige of moeilijk bereikbare doelgroepen vaak buiten beeld blijven. Juist bij organisaties die werken met kwetsbare mensen is dat een uitdaging. Hoe bereik je mensen met uiteenlopende taalvaardigheden of beperkte digitale vaardigheden? Hoe zorg je ervoor dat feedback representatief is? En hoe creëer je voldoende vertrouwen zodat mensen zich vrij voelen om eerlijk te vertellen wat goed gaat én wat beter kan?
Dat waren ook vragen waar Mariëlle Sas, bestuurder van Voedselbank Amsterdam, mee worstelde: “Wij kunnen vanuit een bestuurskamer of een uitgiftepunt denken dat iets prima geregeld is, terwijl een klant dat heel anders ervaart. Mariëlle legt verder uit: “Niet aannemen, maar vragen. Niet praten óver de doelgroep, maar mét de doelgroep. Dat wilden we realiseren in de samenwerking met Customeyes.”
Voedselbank Amsterdam ontvangt dagelijks signalen vanuit de praktijk. Vrijwilligers horen verhalen, klanten delen soms complimenten of verbeterpunten en medewerkers zien wat er gebeurt op locaties. Maar losse signalen vertellen niet altijd het volledige verhaal.
De organisatie wilde een breder en representatiever beeld krijgen van hoe klanten de dienstverlening ervaren. Welke onderdelen worden gewaardeerd? Waar lopen mensen tegenaan? Welke aannames binnen de organisatie blijken te kloppen en welke niet?
Dat bleek direct ook de grootste uitdaging van het onderzoek. De doelgroep van Voedselbank Amsterdam is zeer divers. Er zijn verschillen in taalvaardigheid, opleidingsniveau en digitale vaardigheden. Daarnaast speelt voor sommige klanten schaamte een rol. Bovendien bestaat er een afhankelijkheidsrelatie tussen klant en organisatie, waardoor mensen mogelijk terughoudend zijn om kritische feedback te geven. Hierdoor is duidelijk gemaakt dat deelname vrijwillig was en antwoorden geen enkele invloed hebben op de hulp die iemand krijgt.

“Je kunt daarom niet simpelweg een digitale enquête mailen en verwachten dat je daarmee iedereen bereikt”, aldus Mariëlle. Om juist ook de stillere en minder zichtbare groepen een stem te geven, ontwikkelde Customeyes samen met Voedselbank Amsterdam een onderzoeksaanpak die volledig werd afgestemd op de doelgroep zelf. Niet de onderzoeksmethode stond centraal, maar de vraag hoe zoveel mogelijk klanten konden deelnemen en zich vrij genoeg zouden voelen om hun ervaringen te delen. Gezien de afhankelijkheidsrelatie is er heel duidelijk gemaakt dan deelname vrijwillig was en antwoorden geen enkele invloed hadden op de hulp die iemand ontvangt.
Samen met Voedselbank Amsterdam bracht Customeyes eerst de volledige klantreis in kaart. Er is onderscheid gemaakt naar verschillende fasen van de dienstverlening van intake tot ontvangst. Hierdoor ontstond een onderzoeksopzet die niet alleen keek naar tevredenheid, maar naar de volledige ervaring van klanten.
Vervolgens werd het onderzoek letterlijk naar de doelgroep gebracht. Gedurende vijf weken werden op 11 uitgiftelocaties interviews afgenomen. Klanten konden deelnemen op een manier die bij hen paste. De deelnemer kon kiezen zelfstandig een vragenlijst in te vullen of gebruik te maken van de hulp van interviewers. Deze onafhankelijke interviewers boden ondersteuning als vragen moesten worden toegelicht of taal een drempel vormde. Uiteindelijk deelden 473 klanten hun ervaringen.

Volgens Mariëlle maakte juist deze aanpak het verschil. “Door interviewers op locatie in te zetten konden mensen vragen stellen en kon er waar nodig iets worden uitgelegd. Als we alleen een QR-code of online vragenlijst hadden aangeboden, hadden we waarschijnlijk vooral de digitaal vaardige klanten bereikt.”
Daarnaast hielp de onafhankelijke uitvoering van het onderzoek om vertrouwen te creëren. “Er bestaat natuurlijk een afhankelijkheidsrelatie. Mensen ontvangen voedsel van ons en kunnen daardoor het gevoel hebben dat ze niet kritisch mogen zijn.” Door die afhankelijkheid juist te benadrukken in het onderzoeksontwerp, kon Customeyes inzichten verzamelen van mensen die in traditioneel onderzoek vaak ondervertegenwoordigd blijven.
De analyse van Customeyes bevestigde een aantal aannames die binnen de organisatie leefden. Zo bleek hoe belangrijk het persoonlijke contact tussen klanten en vrijwilligers is. De manier waarop vrijwilligers mensen ontvangen en behandelen heeft grote invloed op hoe klanten de voedselbank ervaren.
Maar juist de verrassingen maakten het onderzoek zo waardevol. “Wat mij vooral verraste was hoe positief klanten zijn over het intakeproces. Mariëlle licht dit verder toe: “Binnen de organisatie bestond vooraf het gevoel dat klanten het intakegesprek mogelijk als ongemakkelijk zouden ervaren. Klanten moeten immers inzicht geven in hun persoonlijke en financiële situatie. Uit de analyse bleek echter dat deze fase juist hoog werd gewaardeerd. Veel klanten gaven aan zich serieus genomen en geholpen te voelen.”
Ook op andere vlakken bracht de analyse nieuwe inzichten naar voren. Klanten waren over het algemeen positief over de dienstverlening, maar tegelijkertijd kritischer op het gebied van voedselkwaliteit, variatie en de mogelijkheden om zelf keuzes te maken. Voor Voedselbank Amsterdam waren dit geen losse onderzoeksresultaten, maar concrete aanknopingspunten voor verdere verbetering.
Een van de meest waardevolle inzichten ontstond uit verschillen tussen de verschillende uitgifteconcepten. De analyse van Customeyes liet zien dat locaties waar klanten meer keuzevrijheid ervaren, op bepaalde onderdelen anders worden gewaardeerd dan traditionele uitgiftepunten. Daarmee ging het gesprek ineens niet meer alleen over voedselstromen, logistiek of operationele processen. “Dat lijkt misschien een praktisch verschil, maar het raakt aan iets fundamentelers: autonomie.”
Voor klanten betekent keuzevrijheid dat zij beter kunnen aansluiten bij hun gezinssituatie, culturele achtergrond, gezondheid of persoonlijke voorkeuren. Maar volgens Mariëlle gaat het uiteindelijk over meer dan dat. “In een supermarkt vinden wij het allemaal vanzelfsprekend dat we zelf bepalen wat we meenemen. Waarom zou iemand die voedselhulp nodig heeft die keuze ineens niet meer mogen maken?”
De inzichten uit het onderzoek gaven daarmee richting aan bredere strategische discussies binnen de organisatie over de toekomst van voedselhulp, keuzevrijheid en waardigheid.

Volgens Mariëlle zit de waarde van het traject uiteindelijk niet alleen in de cijfers of analyses. Het onderzoek maakte ervaringen zichtbaar die anders verborgen waren gebleven. Daardoor ontstonden nieuwe gesprekken over voedselkwaliteit, communicatie, verschillen tussen locaties, keuzevrijheid en de vraag wat goede voedselhulp eigenlijk betekent.
“Het onderzoek werd ineens heel concreet. We praten binnen een organisatie veel over processen, logistiek, aantallen pakketten en regels. Maar uiteindelijk gaat het om de ervaring van de mensen voor wie we het doen.”
Daarnaast vormden de resultaten een mooi compliment voor de vrijwilligers die zich iedere week inzetten voor klanten. Hun persoonlijke betrokkenheid bleek een van de sterkste elementen van de dienstverlening.
Voor Mariëlle is de belangrijkste les niet voorbehouden aan voedselbanken. Ze geldt voor iedere organisatie die maatschappelijke impact wil maken. “Ga niet wachten tot mensen uit zichzelf feedback geven. Organiseer het actief en maak het zo gemakkelijk en laagdrempelig mogelijk.” Want juist de mensen die het minst snel hun mening geven, hebben vaak inzichten die organisaties verder helpen. Hoe beter je erin slaagt de drempel voor respondenten te verlagen, hoe waardevoller de inzichten worden.